Гордан Сатаиќ: Анатомија на огнениот пекол на Јадранското Море:

Текстот е подготвен за читателите од целиот регион загрозен од пожари, бидејќи причините за оваа ситуација, како и последиците, се идентични.

Од историски заблуди до парадоксот „Zimmer frei“

Пожарите што секоја година го уништуваат јадранскиот брег и островите не се само природни катастрофи.

Тие се резултат на сложена мешавина од историски одлуки, еколошки специфичности и климатски промени, но најмногу од сè - длабока социолошка трансформација на општеството, правен неред и хронично отсуство на системска превенција.

За да се разбере зошто Далмација и црногорскиот брег стануваат „барут“ секое лето, потребно е да се осветлат сите причини, да се анализираат последиците и да се применат решенија што другите медитерански земји веќе успешно ги спроведуваат.

1. Хронологија: Како е создаден „зелениот барут“?

Денешниот крајбрежен пејзаж не е сосема природен; Тоа е споменик на вековите човечка интервенција:

Венецијанско уништување (уништување на карстот):

Венецијанската Република со векови ги сечела автентичните дабови шуми (холм даб) за бродоградба и изградба на Венеција. Резултатот била целосна ерозија на почвата и формирање на гол карст.

Австроунгарската визија (садење на алепо бор):

Кон крајот на 18-ти и во текот на 19-ти век, под власта на царот Јосиф II и последователните хабсбуршки администрации, започнало пошумувањето на карстот. Алепо борот (Pinus halepensis) бил избран како пионерски вид - непретенциозен, издржлив и способен да расте од самата карпа за да ја запре ерозијата.

Повоени работни акции (масовна експанзија):

По 1945 година, младинските работни акции во Југославија пошумиле стотици илјади хектари од брегот со алепо бор за да ја заштитат почвата и да го развијат туризмот.

Историска стапица:

Алепо борот требало да служи само како „преоден вид“ што ќе создаде сенка и почва за враќање на автохтониот бел бор. Сепак, системот е оставен сам на себе. Борот се ширел неконтролирано, а поради високата содржина на смола, есенцијални масла и специфични серотински конуси (кои експлодираат во пожар и летаат десетици метри), тој станал примарна причина за брзото ширење на пожарот.

---

2. Фаталната забрана за кози и парадоксот „Zimmer frei“

Значителен дел од денешната ранливост на противпожарната заштита лежи во административните грешки од минатото и ненадејниот скок на стандардите:

Закон за забрана на кози (1954):

Како дел од повоената политика за „заштита на шумите“, југословенските власти донеле закон во 1954 година со кој практично се забранува чувањето и пасењето кози на карстот. Со ова се отстранил најефикасниот природен „чистач“ на шумата од полето. Со векови, козите ја прелистувале ниската вегетација, сувата трева и младите изданоци од подрастот, одржувајќи го подрастот чист. Забраната предизвикала раст на непроодни подрасту, кои денес служат како „скали“ низ кои огнот веднаш се искачува од земјата до боровите дрвја.

Од мотика до стан:

Со експлозијата на туризмот и зголемувањето на животниот стандард, локалното население масовно се сврте кон рентиеризмот. Мотиката, мотиката, маслиновите градини и сточарството станаа минато. Полињата и сувите камени ѕидови - некогаш природни противпожарни бариери - се обраснати со густи грмушки и борови.

Исчезнувањето на дрвото како извор на енергија:

Стандардот донесе електрична енергија, гас и климатизација. Во минатото, секое суво дрво и шишарка се собираа за огревно дрво, што o7; овозможуваше на шумата да се расчисти по сопствена иницијатива. Денес, ова суво гориво останува во шумата како запаливи теписи.

Станови во периферните области:

Во трката за пари, објектите и базените беа изградени (а последователно легализирани) директно во густата борова шума од Алепо за „автентична сенка“, без никакви урбани одбранбени зони. Кога ќе избувне пожар, пожарникарите не ја бранат шумата, туку ги спасуваат становите што се расфрлани наоколу на непланиран начин.

---

3. Еколошки, климатски и правни причини

Климатски промени:

Летните суши што траат еден месец, екстремните температури (35 °C) и отсуството на летни дождови ја претвораат вегетацијата во дехидриран барут.

Пиротехника што не треба да се прави:

Летното палење ракети, ракети, невнимателно скара и работа на отворено често се предизвикувачи на пожари во најсушните денови.

Имотно-правен хаос и лесни казни:

Фрагментираните и неуредни парцели го оневозможуваат чистењето на „ничија земја“, додека судството изрекува симболични казни за предизвикување пожари од небрежност, што не поттикнува превенција.

---

4. Решенија на терен (технички и еколошки)

1) Пренамена на шумите (конкуренција со бор)

Во изгорените подрачја и околу населбите, потребно е систематски да се сече алепо борот и да се садат автохтони видови (даб, чемпрес, бор, планика, рогач, маслинка). Бјелогорица содржи повеќе вода, нема смола и делува како природен противпожарен агент.

2) Одбранбени појаси од 30 до 100 метри

Околу сите населби, мора да се одржува расчистена зона без висока трева и запуштени крошни.

3) Враќање на противпожарен добиток и суво земјоделство

Следејќи ги современите европски трендови, потребно е да се стимулира контролирано одгледување кози и овци на противпожарни сечи (т.н. пирографија) и да се обноват старите суви шуми како физички пречки за пожар.

4) Дронови и детекција со вештачка интелигенција

Постојниот систем на врвни опсерватории за термичко снимање треба да се надгради со дронови со термички камери кои го следат карстот ноќе и откриваат рани извори на топлина или сума

A catastrophic wildfire hits central Dalmatia 🔥 🚨 | Total Croatia News | Facebook

еве го текстот во оригинал како е објавен на фејзбук

Gordan Sataić : Anatomija vatrenog pakla na Jadranu: ,

Tekst priredjen za čitaoce  čitavog regiona ugro&2;enog po&2;arima, jer su uzroci ovog stanja  , kao i posledice  identični.

Od istorijskih  zabluda do “Zimmer frei” paradoksa
Po&2;ari koji svake godine iznova u pustoš pretvaraju jadransku obalu  i otoke  nisu tek puka elementarna nepogoda.
Oni su rezultat slo&2;enog spleta povijesnih odluka, ekoloških specifičnosti i klimatskih promjena, ali ponajviše — duboke sociološke transformacije društva, pravne nesređenosti i hroničnog izostanka sistemske prevencije.
Kako bismo razumjeli zašto Dalmacija i Crnogorska obala  svakog ljeta postaju “barutana”, potrebno je rasvijetliti sve uzroke, analizirati posljedice te primijeniti rješenja koja druge mediteranske zemlje već uspješno provode.
---
1. Hronologija: Kako je stvoren “zeleni barut”?
Današnji pejza&2; obale nije potpuno prirodan; on je spomenik stoljetnim ljudskim intervencijama:
Mletačka pustošenja (ogolǐćivanje krša):
Mletačka republika stoljećima je sjekla autentične hrastove šume (hrast crnika) za potrebe brodogradnje i gradnje Venecije. Rezultat je bila potpuna erozija tla i nastanak golog krša.
Austrougarska vizija (sadnja alepskog bora):
Krajem 18. i tijekom 19. stoljeća, pod vlašću cara Josipa II. i kasnijih habsburških uprava, započelo je pošumljavanje krša. Alepski bor (Pinus halepensis) izabran je kao pionirska vrsta — skroman, izdr&2;ljiv i sposoban rasti iz samog kamena kako bi zaustavio eroziju.
Postratne radne akcije (masovno širenje):
Nakon 1945. godine, omladinske radne akcije u Jugoslaviji pošumile su stotine hiljada hektara obale alepskim borom radi zaštite tla i razvoja turizma.
Povijesna zamka:
Alepski bor trebao je poslu&2;iti samo kao “prelazna vrsta” koja će stvoriti hlad i tlo za povratak autohtone bjelogorice. Međutim, sistem  je prepušten sam sebi. Bor se nekontrolirano raširio, a zbog visokog sadr&2;aja smole, eteričnih ulja i specifičnih serotinskih češera (koji u po&2;aru eksplodiraju i lete desecima metara dalje), postao je primarni uzročnik brzog širenja po&2;ara.
---
2. Fatalna zabrana koza i “Zimmer frei” paradoks
Značajan dio današnje protupo&2;arne ranjivosti le&2;i u administrativnim pogreškama prošlosti i naglom skoku standarda :
Zakon o zabrani koza (1954.):
U sklopu poslijeratne politike “zaštite šuma”, jugoslavenske su vlasti 1954. godine donijele zakon kojim je praktički zabranjeno dr&2;anje i ispaša koza na kršu. Time je s terena uklonjen najučinkovitiji prirodni “čistač” šume. Koze su stoljećima brstile nisko raslinje, suhu travu i mlade izbojke makije, dr&2;eći podrast čistim. Zabrana je uzrokovala bujanje neprohodne makije koja danas slu&2;i kao “stepenište” kojim se vatra s tla trenutačno penje u krošnje borova.
Od motike do apartmana:
Eksplozijom turizma i rastom standarda, lokalno se stanovništvo masovno okrenulo rentijerstvu. Motika, kosir, maslinici i uzgoj stoke ostavljeni su u prošlost. Polja i suhozidi — nekadašnje prirodne protupo&2;arne barijere — obrasli su u gustu makiju i borovinu.
Nestanak drva kao energenta:
Standard je donio struju, plin i klima-uređaje. Nekada se svako suho drvo i češer skupljao za ogrjev, čime se šuma samoinicijativno čistila. Danas to suho gorivo ostaje u šumi kao zapaljivi tepisi.
Apartmanizacija u rubnim zonama:
U utrci za zaradom objekti i bazeni građeni su (i naknadno legalizirani) izravno u gustoj šumi alepskog bora radi “autentičnog hlada”, bez ikakvih urbanističkih obrambenih zona. Kad izbije po&2;ar, vatrogasci ne brane šumu, nego spašavaju neplanski razbacane apartmane.
---
3. Ekološki, klimatski i pravni uzroci
Klimatske promjene:
Višemjesečne ljetne suše, ekstremne temperature (35 °C) i izostanak ljetnih pljuskova pretvaraju vegetaciju u dehidrirani barut.
Pirotehnika i nehaj:
Ljetno ispaljivanje signalnih raketa, bengalki, neoprezno roštiljanje i radovi na otvorenom često su okidači vatre u najsušim danima.
Imovinsko-pravni kaos i blage kazne:
Usitnjene i nesređene parcele onemogućuju čišćenje “ničije zemlje”, dok pravosuđe izriče simbolične kazne za izazivanje po&2;ara iz nehaja, čime se ne potiče prevencija.
---
4. Rješenja na terenu (tehnička i ekološka)
1) Konverzija šuma (konkurencija boru)
Na opo&2;arenim područjima i oko naselja potrebno je sistematski  sjeći alepski bor i saditi autohtone vrste  (hrast crnika, čempres, pinija, planika, rogač, maslina). Bjelogorica sadr&2;i više vode, nema smole i djeluje kao prirodni usporivač vatre.
2) Odbrambeni pojasevi od 30 do 100 metara
Oko svih naselja mora se odr&2;avati očišćen pojas bez visoke trave i zapuštenih krošnji.
3) Povratak protupo&2;arnog stočarstva i suvomedja
Slijedeći moderne evropske trendove, potrebno je stimulisati  kontrolisani uzgoj koza i ovaca na protivpo&2;arnim usjecima (tzv. pirografia) te obnavljati stare suvomedje  kao fizičke prepreke za vatru.
4) Dronovi i AI detekcija
Postojeći sistemvrhunskih termovizijskih osmatračnica valja nadograditi dronovima s termalnim kamerama koji noću nadziru krš i uočavaju rane izvore toplote ili sumnjiva kretanja.
---
5. Pravna reforma: iskustva Grčke i Španjolske
Dok naš region  problemu prilazi blago, druge mediteranske zemlje primjenjuju politiku nulte tolerancije:
Grčki model (prisilno čišćenje i zatvor):
Uvedena je obavezna digitalna platforma gdje građani moraju dokazati da su očistili parcele. Ako ne očiste, općina ulazi na teren, čisti ga i naplaćuje trošak vlasniku uz novčanu kaznu. Za izazivanje po&2;ara pirotehnikom ili radovima ljeti propisana je minimalna kazna od 10 godina zatvora uz potpunu naplatu troškova gašenja (kanaderi, gorivo, ljudstvo).
Španskii model (zonski pojasevi i zabrana pirotehnike):
Zakonski je obvezan pojas od 25 do 50 metara oko svakog objekta uz šumu. Ljeti je strogo zabranjena prodaja i upotreba pirotehnike u krugu od 500 metara od šumskog pojasa.
Potreban koraci :
1. Zakon “Očisti ili plati”:
Ako vlasnik ne odr&2;ava parcelu uz naselje, dr&2;ava/općina čisti teren, a trošak upisuje kao hipotekarski teret na nekretninu.
2. Financijska odgovornost za vatru:
Izazivanje po&2;ara pirotehnikom ili neoprezom mora nositi obvezu plaćanja sata rada vatrogasaca i kanadera.
3. Zabrana ljetne pirotehnike:
Uvođenje potpunog moratorija na prodaju i korištenje bengalki i signalnih raketa tijekom protupo&2;arne sezone.
---
Tek kada shvatimo da je pravo na sigurnost i &2;ivot iznad prava na zapuštanje privatne imovine, te kada spojimo povijesna iskustva (suvomedje, bjelogorica, protivpo&2;arna ispaša) s novim načinom upravljanja prostorom i rigoroznim zakonima, jadranska regija  će prestati strepjeti od svakog ljetnog vjetra. See less

КОМЕНТАРИ